Duodjeárbevierru ovttastahttá sohkabuolvvaid sámeguovllu boaittobealgiliin
20.10.2026 14:16LappiJohtti Duodji –fidnu šattai, go lei dárbu buktit sámi duodjeárbevieruid oahpahusa lagabui boaittobealgiliid ássiid. Ulbmil lei dahkat vejolažžan duodjedáidduid oahppama iežas guovllus, nannet searvvušlašvuođa ja dorvvastit árbevirolaš duodjemáhtu sirdašuvvama ođđa sohkabuolvvaide. Fidnui juolludii ruhtadeami Leader Davimus Lappi.
Marianne Ketola lea Sámi duoji ođđa doaibmajođiheaddji. Sámi Duodji lea Suoma sámi duojáriid searvi, mii lea vuođđuduvvon Anáris jagi 1975. Searvi lea intreassaorganisašuvdna, mii lágida čájáhusaid, rávvema ja vuovdindoaimma.
Marianne álggii dán bargui moadde jagi dassái, ja son guorrá guhkesáigásaš gárgeheaddji Aune Musta luottaid. Bargu lea leamaš Mariannii vuogas, ja son lea ožžon dasa bures veahki ja rávvagiid boarrásit bargiin.
– Duodji lea dakkár suorgi, ahte dan atnigoahtá eanet árvvus, mađi boarrásit lea. Nuorran anán árvvus buot eanemus boarrásit olbmuid ja sin máhtu.
Árbevierru eallá duddjomiin ovttas
Sámi Duodji -searvvi akta deháleamos bargguin lea skuvlet ođđa duodječehpiid. Gurssat lágiduvvojit dávjjimusat Anáris, Avvilis dahje eará čoahkkebáikkiin. Boaittobealgiliid ássiin bođii dán dihte akta sávaldat, ahte sáhtáliigo gurssaid ordnet sidjiidenai báikki nalde. Ná šattai fidnu Johtti Duodji.
Fidnu lea leamaš Marianne váimmu lahka, ja oassálastitnai leat váldán dan earenoamáš lieggasit vuostá.
–Boaittobealgiliid olbmot besset čoahkkanit ja duddjot ovttas. Dathan buktá dakkár ilu. Dohko bohtet buotahkásaččat, dievddut ja nissonat. Muhtimat leat juo čeahpit, ja duddjojit olu ruovttus akto, ja dasto doppe leat dat nuorat. Doppe máhttu sirdašuvvá árbevirolaččat, dego ovdal lea sirdojun, muhto dál vehá dego gurssa hámis. Árbevierru joatkašuvvá.
Duodji oahpaha vásttolašvuođa
Duodjeárbevieru sirdin sámi kultuvrras lea Marianne mielde dehálaš danin, ahte sámi kultuvrra guovddážis lea luonddu gudnejahttin. Mihkkige ii bálkestuvvo duššiid dihte ovdamearkka dihte bohccos dehe guolis. Lea dehálaš, ahte ávdnasiiguin máhttá ávkkástallat.
Ovdamearkka dihte boazobargguide heivejit buoremusat reaiddut ja biktasat, mat leat ieš duddjojuvvon. Daid ii sáhte diŋgot neahttagávppis. Gurssain ohppet maid duogŋat boarrása.
– Jurdda rievdá das, ahte dát lea ráigánan dehe rahtasan, ahte ferten háhkat ođđasa. Muhto baicca dat, ahte dát lea ortnegis, dát lea ráigánan dehe rahtasan, ahte moson mun duokŋan dán.
Duddjon váldá olu áiggi ja gáibida máhtu. Marianne muitala, ahte dávjá gurssain olbmot ipmirdit dujiid árvvu, go besset ieža daid duddjot. Ruovttudahkkon duoji cogget badjelii rámisvuođain ja das boahtá juste alcces vuogas.
Duddjonmokta gullá gurssain
Marianne njunušbottut fitnu áigge leat leamaš, go son lea oaidnán gurssain nuorra olbmuid, geat leat beroštuvvan duojis. Marianne muittaša ovdamearkka dihte ovtta nuorra dievddu, guhte movttáskii nu sakka, ahte háliidii studeret duoji sámi oahpahusguovddážis gurssa maŋŋá. Plánii mannat dohko, vai oahpalii duddjot visot, muhto ii leat vuos mannan studeret. Jáhkán, ahte sus dát báhcá gurssaide, daningo son ii astta eará bargguid olis vázzit skuvlla.
–Dalle dovdá, ahte lea lihkostuvvan, ahte lea gávdnan dan duddjonmovtta.
Gurssaide oažžu boahtit, vaikko ii livčče makkárge máhttu dehe duogáš dujiiguin, ja dat leat buohkaide rahppasat. Marianne lea deaivan gurssain olu roahkkadis olbmuid, geat váldet vuostá ođđa ja amas hástalusaid, vaikko dat ii oro álggus lunddolaš dehe álki. Lihkostuvvama ilut juogaduvvojit ovttas.
– Go olbmot čohkánit duddjot ovttas, de dat lea oalle ráfálaš. Dalle dat hoahppu jávká ja dalle doppe dušše duddjot.
Fitnus leat ovttastahttojuvvon gurssaid lassin galledeamit sámemusea Siidii. Árbevirolaš čájáhusa geahčadeami lassin, galledeaddjit leat ožžon oaidnit musea arkiivvain dávviriid, maid leat sávvan oaidnit.
– Oassálastit leat čállán munnje ovdagihtii, ahte maid sii háliidit oaidnit. Ovdamearkka dihte doppe lei okta joavku Vuohčus ja sii háliidedje oaidnit Vuohču gahpiriid.
Marianne mielde buoremus ášši fitnus leat leamaš olbmot gurssain. Máhcahat lea leamaš hui buorre ja olbmot leat vuostáiváldán dan movtta. Vaikko álo ii livčče aktasaš giellage, gurssain ipmirdit nubbi nuppi ja duodji ovttastahttá olbmuid.
– Dat lei fiinna boddu, go govviimet filmma, ieš in ipmir nuortalašgiela. Muhto dat, ahte dat sámástedje ja doppe gullui reaškkas olu. Orui ahte ipmirdin, vaikko mun in ipmirdan. Das vuhttui maid dat illu. Dat duddjonillu.
Leader veahkehii fidnu lihkostuvvamis
Marianne muitala, ahte son lei čállin fitnus, ja eanemus das jierástuttai máksinohcamuša ja rievdadusohcamušaid dahkan.
– Orui ahte go manná dohko siidduide, ahte mun in ipmir mii jerrojuvvo, ahte maid dat oaivvildit, dehe maid mun galggan dahkat.
Marianne lei áidna bargi fitnus, muhto son ii vásihan ahte son lei akto fitnuin, go oaččui Leader Davimus Lappi rs bargoveagas veahki. Fidnobyrokratiija buncaraggát leat čovdojuvvon ovttas teamsis.
– Dus lea doppe doarjjan dat joavku, mas sáhttá jearrat. Ii dat gal leat dakkár, ahte guođđá du akto birget. Dat lea eanet dakkár, ahte go nubbi guossala, de dan gal veahkkin čužžehit.
Johtti fidnu lea Marianne váimmu lahka. Fitnu ulbmil lei oažžut sámi duodjeárbevieru sirdašuvvat čuovvovaš sohkabuolvvaide, ja Marianne vásiha, ahte dan leat ožžon sirdašuvvat.
Go gurssa oassálastit máhccet ruoktot duddjonmovttain, fidnu lea juksan deháleamos ulbmilis. Johtti Duodji oahpaha gurssain duddjot, muhto dát duojit sisttisdollet ollu eará; máhtu badjel sohkabuolvvaid, vásttolašvuođa, luonddu gudnejahttima, searvvušlašvuođa ja kulturárbbi.
Fitnu ruhtadeapmi
Johtti Duodji, duodjemáhtu oahppan ja árbevieru vurken -fidnu lea ruhtaduvvon Leader Davimus Lappi rs ruhtadandihtoearis. Fitnu ollašuhttá Gávcci jagiáiggi ruovttostrategiija Nana Davvi kultuvra -deattuhusa. Deattuhusa ulbmil lea buoridit kultuvrra dovdamuša ja ovddidit árbedieđu ja dáiddu seailuma ja sirdašuvvama, guhkes gaskkain sorjjasmeahttun áiggeájanasdoaimmaid ja sámi kultuvrra seailuma ja kultuvrra dovdama.
